[Column] Herman Spinhof: Opinievorming
05-07-2016 12:49:00 | Hits: 6548 | columnist: Herman Spinhof | Tags:

Nazi-propaganda. Daar betichtte de ex-premier Guy Verhofstadt van België en huidig aanvoerder van de liberale fractie in het Europees Parlement Nigel Farage van. Farage ontpopte zich van aanvang af in het Europees Parlement als dé propagandist van de Brexit. Verhofstadt verwees naar de posters waar Farage op staat met op de achtergrond een groep vluchtelingen en daaroverheen de tekst: Breaking point. The EU has failed us all.

Wat is de invloed van dergelijke propaganda op de opinie van mensen? Onderzoekers en columnisten van onder meer de Guardian en Irish Times vroegen zich af of yellow papers als The Sun (‘BeLeave in Britain’ 22 juni) en de Daily Maildie uitgesproken voor een vertrek uit de EU waren - de doorslag hebben gegeven in de opinievorming?

Het doet denken aan de flow-theorieën die jarenlang opgeld deden in massacommunicatieprocessen. Het simplistische beeld van een massa als een hoeveelheid geïsoleerd levende individuen zonder (traditionele) bindingen, alleen varend op hun eigen individuele gevoelens, ervaringen en opvattingen, beheerste de sociologische literatuur lange tijd. Massamedia fungeerden in deze benaderingen als lonten in een kruitvat. In The Flow of Information (New York, 1958) beschrijven Melvin de Fleur en Otto Larsen de media als injectienaalden die de massa in een staat van verdoving kunnen brengen, zodat deze bereid is alles tot zich te nemen en te doen wat de media zeggen. Een visie afkomstig uit de gedragspsychologie en de biologie van stimulus respons. De boodschap wordt ingespoten met een injectienaald en de reactie van de massa is al naar gelang de inhoud navenant.

In latere studies is dat beeld bijgeschaafd, maar de opvatting van de amorfe massa speelt ook door in de two step flow-theorie van leiders en volgelingen zoals die door Paul Lazarsfeld, Bernard Berelson en Hazel Gaudet opgesteld in The People’s Choice (1948). Lazarsfeld c.s. vonden min of meer tot hun verbazing dat de invloed van de media gering was bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 1940, vergeleken met die van het persoonlijk contact. Kiezers bleken meer af te gaan op het politieke klimaat in hun eigen sociale omgeving dan op de propaganda en de berichtgeving in de media. Maar ook in deze theorie werd aan het publiek een passieve rol toebedeeld. Individuen zijn volgens de opvattingen van Lazarsfeld c.s. niet meer rechtstreeks (injectienaald) beïnvloedbaar maar via opinieleiders in hun sociale omgeving. Die indeling in opinieleider en volgeling in deze studie was overigens gebaseerd een wel erg magere basis namelijk op de antwoorden van twee vragen: bent u weleens om een politiek advies gevraagd? En heeft u al eens een politiek advies gegeven? Lazarsfelds’ mede-auteur Elihu Katz heeft later van deze te eenvoudige indeling afstand genomen.

Het proces van opinievorming verloopt wat ingewikkelder. De ene keer ben je opinieleider, de andere keer volgeling. Of nog ingewikkelder: je weegt af. Passen de opvattingen van anderen (media, propagandisten, sociale omgeving) bij mijn kennis en dat wat ik als individu waarneem en ervaar of niet? Opvallend bij de Brexit was dat een groot aantal Britten (jongeren) niet gestemd heeft en ook een flink aantal nog op de dag van de volksraadpleging zich moest informeren over de EU en de gevolgen van voor of tegen stemmen. Kortom de mate van onverschilligheid zou weleens meer parten hebben gespeeld bij dit referendum dan de invloed van propaganda, hoe verderfelijk die ook was. Daar kan de nieuwe generatie onderzoekers zijn tanden op stuk bijten.

Herman Spinhof is socioloog en zelfstandig journalist
www.twitter.com/hermanspinhof

 

Lees van Herman ook:

06-06-2016 | [Column] Herman Spinhof: ‘Recht om vergeten te worden’ op gespannen voet met persvrijheid
03-05-2016 | [Column] Herman Spinhof: Internationale dag van de persvrijheid
05-04-2016 | 
[Column] Herman Spinhof: Nieuwe tools van Google News Lab
01-03-2016 | [Column] Herman Spinhof: Betrouwbaarheid
01-02-2016 | [Column] Herman Spinhof: Fotografie is magic

 

Volg het Nederlands MediaNetwerk op Twitter

Volg het Nederlands MediaNetwerk op Facebook

Word lid van de Nederlands MediaNetwerk Groep op LinkedIn

Vacatures in media- en marketingcommunicatie