[Column] David de Jong: Politiek durft niet te kiezen inzake NPO
12-06-2019 15:05:00 | Hits: 2859 | columnist: David de Jong | Tags:

Zal ChristenUnie-minister Arie Slob de geschiedenis ingaan als de minister die het derde net regionaliseerde en reclame bij de NPO inperkte? Alleen al het uitgelekte voornemen leidt tot de nodige reuring. Vanuit de regering is dit jaar in totaal 971 miljoen euro voor publieke media gereserveerd, daar zitten niet alleen de NPO-budgetten in maar ook de financiering van regionale publieke omroepen en andere door de overheid gefinancierde initiatieven.

Nederland kende een reclameloos publiek bestel. In het verzuilde Nederland waren de publieke radio- en televisiezenders tot 1967 reclamevrij. Eigenlijk waren er in de jaren '60 heel veel tegenstanders van de start van de STER. Nadat eind jaren '80 commerciële radio en televisie via legale weg hun intrede deden, kwam de discussie over de nut en noodzaak van reclame bij de publieke zenders opnieuw op. Met name de VVD was en is tegenstander van reclame bij publieke zenders.

De NPO betoogt en betoogde bij opeenvolgende bestuurders dat de NPO haar programma's niet liet leiden door reclame en kijkcijfers. Alleen al het gegeven dat de NPO-bestuurlijk - in de Mediawet omschreven - zelf ook in het STER-bestuur zetelt, maakt dat die stelling niet te verdedigen valt. NPO-bestuursvoorzitter Shula Rijxman en MAX-bestuurder Jan Slagter zetelen in het STER-bestuur en sturen in feite samen met andere bestuursleden directeur Frank Volmer aan. Ondanks een aankomende wetswijziging die hier een eind aan moet maken, bestaat er een onoplosbaar belangenconflict. Immers de NPO wordt indirect met reclame gefinancierd en is daar afhankelijk van, zolang de wijze van financiering niet verandert.

De gekozen oplossing lijkt op een typisch compromismodel. Reclame weg bij alle online en dus ook video on demand uitingen van de NPO, maar wel nog na 20 uur op televisie en wel nog 24 uur per dag op de radio. Uiteraard is te snappen dat vanuit een marketing- en reclame-oogpunt daarmee het bereik voor adverteerders terugloopt. Vanuit een publiek belang kan echter geredeneerd worden dat met het idee tot afschaffen van reclame, de commerciële invloeden in een publiek bestel daarmee kunnen worden vermeden, wat dan weer goede komt aan de publieke waardes die een publiek bestel hoort te hebben: onafhankelijk, journalistiek en vrij van commerciële invloeden. Die echte keuze wordt met de uitgelekte plannen niet gemaakt.

Die keuze is wel gemaakt in landen als het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Finland, Oostenrijk, Noorwegen en Denemarken. BBC, SVT, YLE, NRK, ORF en DR zijn volledig reclameloos. Ja, de BBC kent een commerciële tak die los staat van de publieke tak. En ja, de kijk- en luisterbijdrages, cq. de belastingbijdrages zijn relatief hoger in deze landen per hoofd van de bevolking. Toch is dichter bij huis de VRT op televisie reclameloos. Alleen sponsoring bij bepaalde programma's is geoorloofd.

De keuze op televisie om tot 20 uur geen reclame toe te staan is een opvallende. In Frankrijk en Duitsland is juist andersom besloten: reclame tot 20 uur is toegestaan, maar in prime time oftewel in de avond mogen zenders als France 2, France 3, Das Erste en ZDF die juist niet uitzenden. Behoudens dat men wellicht kinderprogramma's reclameloos wil maken en kinderen wil beschermen voor reclame, is de redenatie niet heel goed te volgen.

Uiteraard vecht de NPO om de inperking van de STER-reclames en de regionalisering van het derde net tegen te gaan. Alhoewel de afschaffing van een te programmeren net, geld oplevert, zal het de NPO in haar optiek een nieuwe bezuiniging opleveren. Hoe Regio 3, zoals de Regionale Publieke Omroep het derde net voortaan noemt, zal worden ingevuld, is de vraag. In feite is denkbaar dat er een regionaal opgedeeld derde net komt met ook landelijke tijdsmomenten. Vraag is of de aparte regionale zenders blijven bestaan, daar valt immers ook een bezuiniging uit te halen. Min of meer een integratie tussen de regionale en landelijke publieke programmering, een meer verweven oplossing, is te verwachten. In landen als Frankrijk (France 3), Duitsland (via de ARD-organisatie), Engeland (BBC), Spanje (TVE) en Italië (Rai 3/TGR) is dit de gewoonste zaak van de wereld dat een of meerdere uren per dag op een landelijke zender geregionaliseerd worden. Tot 1989 vielen de regionale zenders overigens onder de NOS.

De keuze die de politiek nooit durft te maken, is die van de omroepverenigingen. Een bestel waarin zoveel spelers als het ware de representant van de Nederlandse samenleving zouden voorstellen, is in werkelijkheid vooral een vergadercircuit van interne belangen. Ja, wellicht staan MAX en de Evangelische Omroep nog ergens voor. Maar waarom zouden we als samenleving evangelisten willen financieren die op elk net ons willen evangeliseren als kerndoel? Het is een restant uit een lang niet meer bestaande verzuilde samenleving die inmiddels hevig ontkerkelijkt is. Wat er katholiek of protestants is aan het programma van Eva Jinek, Ruud de Wild of Boer Zoekt Vrouw of waarom er een sociaaldemocratische omroep achtergrond moet bestaan bij Jeroen Pauw en de royaal betaalde Matthijs van Nieuwkerk, snappen weinigen buiten Hilversum. Van een nota bene ChristenUnie-minister kan niet verwacht worden dat die dat deel van het bestel op de schop gooit. Hieraan tornen lijkt een politieke doodzonde in de afgelopen tientallen jaren; men wordt dan snel als extremist weggezet. Zelfs de weinig representatieve visitatiecommissie - die dat wettelijk wel zou moeten zijn, constateerde onlangs nog maar eens dat de NPO niet over de volle breedte representatief is voor de hedendaagse samenleving, maar pleit tegelijkertijd voor rust op het gebied van de organisatie. Het reorganiseren van een publiek bestel met een organisatie zou echter wel een behoorlijke efficientieslag in gebouwen, directeur en faciliteiten met zich meebrengen. De evangelisten hebben trouwens sinds enige jaren hun commerciële eigen Nederlandse zender.

De juichende partijen RTL Nederland, Mediahuis, DPG Media/De Persgroep Nederland en Talpa Network schoten ietsjes door in hun stellingname dat NPO uniek zou zijn met een dubbele inkomstenstroom. Al is het maar dat publieke omroepen als de Franstalig Belgische RTBF, de Italiaanse Rai, de Poolse TVP, de Zwitserse SRG SSR en andere Europese publieke omroepen ook met dubbele inkomstenstromen van belastingmiddelen (of kijk- en luistergelden) en reclame-inkomsten werken. Het curieuze is dat RTL zelf in Luxemburg de publieke televisiefunctie invult, in opdracht van de Luxemburgse overheid dankzij uitzendlicentie-afspraken en int daarbij ook reclame. Het bewijs hiervan kunnen we in Nederland nota bene elke nacht om 05:30 uur op RTL 5 zien met de uitzending van het Luxemburgse RTL De Journal. Dankzij die Luxemburgse afspraken kunnen de RTL-zenders zich anno 2019 nog steeds met haar Nederlandse zenders onttrekken aan effectief mediatoezicht waar Talpa Network en de NPO wel gecontroleerd worden.

David de Jong is redacteur bij Nederlands MediaNetwerk en Marketing Report


Deze bijdrage is onderdeel van ons forum over de plannen voor een deels reclame-vrije NPO

Dat forum staat hier

 

Volg het Nederlands MediaNetwerk op Twitter

Volg het Nederlands MediaNetwerk op Facebook

Word lid van de Nederlands MediaNetwerk Groep op LinkedIn

Vacatures in media- en marketingcommunicatie