[Column] Herman Spinhof: Bronbescherming of toch niet?
10-07-2018 13:12:25 | Hits: 6316 | columnist: Herman Spinhof | Tags:

Na bijna 30 jaar bakkeleien treedt op 1 oktober 2018 in Nederland de wet Bronbescherming in strafzaken in werking. Precies in de week dat de wet als hamerstuk de Senaat passeerde werd bekend dat het Openbaar Ministerie in zeker drie gevallen zonder toestemming belgegevens opvroeg van journalisten en in een geval het gesprek tussen een journalist en een bron afluisterde.

Individuele officieren van justitie gingen in alle gevallen over de schreef en negeerden de interne Aanwijzing Toepassing Dwangmiddelen die al sinds 2002 van kracht is en de jurisprudentie die aan duidelijkheid niets te wensen over laat. Volgens deze regeling mogen alleen met toestemming van het parket en na overleg met het College van procureurs-generaal de telefoongegevens van journalisten worden opgevraagd. Vanaf 1 oktober moet de rechter-commissaris daarvoor vooraf een machtiging voor geven. Een eerste stap in de goede richting, maar niet meer dan dat. Het doen en laten van individuele officieren van justitie is daarmee nog niet veranderd en ook niet de cultuur die er kennelijk heerst.

Al sinds 1996 geldt bronbescherming ook in Nederland met de uitspraak van het hoogste Europese rechtsorgaan Het Europees Hof van de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg in de zaak Goodwin. De Brit hoefde zijn bron in een artikel over de grote financiële problemen bij het verpakkingsbedrijf Tetra Ltd. van het Hof niet prijs te geven, ofschoon de Britse rechter dat wel eiste. Daarmee was de uitspraak ook in Nederland van kracht evenals in de andere Europese landen. Ook de (Nederlandse) Hoge Raad erkent het verschoningsrecht. Het zwijgrecht kan, volgens de uitspraak van de Hoge Raad in 1996 rond een publicatie van de journalisten Joep Dohmen en Henk Langenberg over omkoping van Limburgse bestuurders, alleen in uitzonderlijke gevallen worden opgeheven, bijvoorbeeld als een journalist van een zwaar delict wordt verdacht of vanwege een acute bedreiging van iemands leven. Maar de praktijk van justitie, politie en geheime diensten is weerbarstiger.

Bekend is de gijzeling van Koen Voskuil in 2000 die weigerde een bron prijs te geven in de strafzaak rond Mink K. In een uitspraak van het EHRM tikt Het Hof Nederland zeven jaar later op de vingers: Voskuil had niet gegijzeld mogen worden. Ondanks deze uitspraak werden in 2006 de beide Telegraaf journalisten Bart Mos en Joost de Haas in gijzeling genomen. Zij weigerden de bron te onthullen van degene die geheime dossiers van de inlichtingendienst BVD (AIVD nu) had geleverd in een zaak tegen ex-BVD'er Paul H. "Het EHRM maakte Nederland opnieuw duidelijk dat een dergelijke, in de vrijheid van nieuwsgaring ingrijpende, maatregel slechts in uitzonderlijke gevallen gerechtvaardigd is, dat daarover niet op eigen houtje door de AIVD kan worden beslist en dat dus een voorafgaand onafhankelijk rechterlijk fiat daarvoor is vereist", schrijft oud-hoogleraar mediarecht en voormalig algemeen secretaris van de NVJ Gerard Schuijt in een artikel onder de titel Bronbescherming. Een historisch overzicht van gijzelingen van journalisten geeft Piet Hagen in een artikel van VillaMedia/De Journalist. In 2002 was inbeslagname van video-opnamen door justitie een trend: RTV Oost (voetbalrellen, maart 2002), Omroep Gelderland (illegale autorace, april 2002), NOS Journaal (rellen mond-en-klauwzeer, april 2002) en in 2014 nog de door politie inbeslaggenomen opnamen van een inval van een woonwagenkamp (Omroep Gelderland).

Niet alleen politie, justitie en geheime diensten laten zich weinig gelegen aan bronbescherming. Uit de lijst van gijzelingen van journalisten en reeks inbeslagname van videobeelden in de afgelopen jaren blijkt de rechterlijke macht dat eveneens niet hoog in het vaandel te hebben staan. In België leidde die weerbarstige praktijk al in 2005 tot een wet bronbescherming. In Nederland kwam PvdA-kamerlid Erik Jurgens in 1989 een wetsvoorstel. Er waren bezwaren tegen, ook vanuit de journalistiek en de NVJ. De eerdergenoemde Gerard Schuijt was bepaald geen voorstander van wetgeving: "de beste perswet is geen perswet" luidt zijn adagium. En daarin volg ik hem. Maar de weerbarstige praktijk en de uitspraak van het EHRM dat de Nederlandse wetgeving onder de maat is, deed ook hem van dit adagium afstappen. Die wet is er nu. Het gevaar is dat bronbescherming gezien wordt als een privilege van journalisten. Vrije informatievoorziening is een recht van de samenleving. Bronnen moeten vrij zijn om naar buiten te treden en zich wettelijk beschermd weten. Of ze nu in een goed of slecht journalistiekwerk worden opgevoerd, dat staat daar los van.

---

Herman Spinhof is socioloog en zelfstandig journalist.

@hermanspinhof

Lees ook:

11-06-2018 | [Column] Herman Spinhof: Nepnieuws en censuur
10-05-2018 | [Column] Herman Spinhof: Incidentenjournalistiek
12-02-2018 | [Column] Herman Spinhof: Propaganda en desinformatie
12-10-2017 | [Column] Herman Spinhof: Veiligheid versus privacy
13-07-2017 | [Column] Herman Spinhof: Niet goedwies
15-05-2017 | [Column] Herman Spinhof: Trends opsporen
18-04-2017 | [Column] Herman Spinhof: Jan publiek
08-03-2017 | [Column] Herman Spinhof: De bloedigste strijd in krantenland
06-02-2017 | [Column] Herman Spinhof: Newspeak
09-01-2017 | [Column] Herman Spinhof: Regiojournalistiek
20-12-2016 | [Column] Herman Spinhof: Meer onafhankelijke media in 2017
22-11-2016 | [Column] Herman Spinhof: Emoties in de media

 

Volg het Nederlands MediaNetwerk op Twitter

Volg het Nederlands MediaNetwerk op Facebook

Word lid van de Nederlands MediaNetwerk Groep op LinkedIn

Vacatures in media- en marketingcommunicatie